راهنمای جامع ارت و چاه ارت ساختمان: انواع الکترود، اجرا، مقاومت مجاز، اندازه‌گیری و اشتباهات رایج
چاه ارت، پاسخ کوتاه: سیستم ارت ساختمان شامل الکترود زمین (چاه ارت با صفحهٔ مسی، میله‌های ارت کوبیده یا تسمهٔ ارت فونداسیون)، هادی مسی تا شینهٔ اصلی ارت و سیم ارت زرد و سبز تا تک‌تک پریزها و بدنهٔ وسایل است. برای ساختمان نوساز، ارت فونداسیون که هنگام بتن‌ریزی اجرا میشود معمولاً پایدارترین و کم‌هزینه‌ترین راه است. مقاومت ارت را پس از اجرا و سالانه با دستگاه ارت‌سنج اندازه بگیرید؛ مقدار هدف را طراح یا ناظر طبق مقررات تعیین میکند. ارت جایگزین محافظ جان نیست و هر دو لازم‌اند.
در بسیاری از ساختمان‌های قدیمی ایران، پریزهای سه‌خانه نصب شده‌اند ولی خانهٔ سوم به جایی وصل نیست. در برخی ساختمان‌های نوساز هم چاه ارت حفر شده ولی مقاومتش هرگز اندازه‌گیری نشده است. نتیجه یکی است: بدنهٔ فلزی ماشین لباسشویی، آبگرمکن یا کولر در صورت خرابی عایق برقدار میشود و تنها مانع، محافظ جان است. این راهنما همهٔ اجزای سیستم ارت را از زمین تا پریز مرور میکند. مبانی سیم ارت در ارت خانه و سیم ارت آمده است.
آنچه در این راهنما میخوانید
- ارت چه میکند
- اجزای سیستم ارت
- چاه ارت، میلهٔ ارت یا ارت فونداسیون
- اجرای چاه ارت مرحله به مرحله
- سایز سیم ارت و شینه
- همبندی حمام و لوله‌ها
- اندازه‌گیری مقاومت ارت
- نشانه‌های نبود یا خرابی ارت
- اشتباهات رایج
- مثال: ساختمان چهار واحدی
۱. ارت چه میکند
اگر عایق داخل یک وسیلهٔ فلزی آسیب ببیند و فاز به بدنه برسد، ارت مسیری کم‌مقاومت برای عبور جریان به زمین فراهم میکند. در این حالت جریان نشتی زیاد است و محافظ جان یا کلید مینیاتوری فوراً قطع میکند. بدون ارت، بدنه برقدار می‌ماند تا کسی آن را لمس کند و جریان از بدن او بگذرد. ارت همچنین برای عملکرد درست ارستر و کاهش نویز تجهیزات الکترونیکی لازم است (محافظ ولتاژ وسایل).
| حالت | بدون ارت | با ارت |
|---|---|---|
| اتصال فاز به بدنهٔ لباسشویی | بدنه برقدار؛ خطر هنگام لمس | جریان به زمین می‌رود و محافظ جان قطع میکند |
| جهش ولتاژ | ارستر عملکرد کامل ندارد | انرژی اضافه به زمین تخلیه میشود |
| نشتی جزئی وسایل | احساس گزگز روی بدنه | بدون احساس؛ نشتی به زمین می‌رود |
۲. اجزای سیستم ارت
- الکترود زمین: صفحهٔ مسی، میلهٔ ارت یا تسمه در فونداسیون.
- هادی اتصال زمین: سیم یا تسمهٔ مسی از الکترود تا شینهٔ اصلی.
- شینهٔ اصلی ارت: معمولاً در اتاق کنتور یا کنار تابلو اصلی.
- هادی‌های حفاظتی: سیم زرد و سبز از شینه تا تابلو هر واحد و از آنجا تا پریزها و وسایل (رنگ سیم فاز، نول و ارت).
- همبندی: اتصال لوله‌ها و اجزای فلزی ساختمان به شینهٔ ارت.
۳. چاه ارت، میلهٔ ارت یا ارت فونداسیون
| روش | شرح | مزیت | محدودیت |
|---|---|---|---|
| چاه ارت با صفحهٔ مسی | صفحهٔ مسی در عمق خاک مرطوب با مواد کاهنده | روش آشنا برای برقکاران | حفاری، نیاز به فضا، کیفیت وابسته به اجرا |
| میلهٔ ارت | یک یا چند میلهٔ مسی یا فولاد با روکش مس کوبیده در زمین | اجرای سریع، قابل افزایش | در زمین سنگی دشوار؛ گاهی چند میله لازم است |
| ارت فونداسیون | تسمه یا میلگرد در بتن فونداسیون هنگام ساخت | سطح تماس زیاد، پایدار، کم‌هزینه | فقط هنگام ساخت؛ بعداً قابل اجرا نیست |
برای ساختمان نوساز، ارت فونداسیون را پیش از بتن‌ریزی با مهندس ناظر هماهنگ کنید. برای ساختمان موجود، چاه ارت یا چند میلهٔ ارت راه‌حل رایج است.
۴. اجرای چاه ارت مرحله به مرحله
- انتخاب محل: نزدیک اتاق کنتور، دور از پی دیوار و مسیر لوله‌ها، ترجیحاً جایی که خاک رطوبت دارد.
- حفر چاه تا رسیدن به خاک مرطوب و پایدار؛ عمق به جنس زمین بستگی دارد.
- ریختن لایه‌ای از مادهٔ کاهندهٔ مقاومت (مثلاً بنتونیت یا مواد استاندارد) در کف.
- قرار دادن صفحهٔ مسی به‌صورت عمودی و اتصال هادی مسی با جوش احتراقی یا اتصال مطمئن، نه پیچ ساده.
- پوشاندن صفحه با مادهٔ کاهنده و سپس خاک نرم سرند شده و کوبیدن لایه‌لایه.
- بالا آوردن هادی در لولهٔ محافظ تا شینهٔ اصلی.
- اندازه‌گیری مقاومت و ثبت آن در برگهٔ تحویل.
۵. سایز سیم ارت و شینه
| بخش | توصیهٔ رایج |
|---|---|
| الکترود تا شینهٔ اصلی | سیم یا تسمهٔ مسی با سطح مقطعی که طراح تعیین میکند (معمولاً ۱۶ تا ۳۵ میلی‌متر مربع یا بیشتر) |
| شینه تا تابلو هر واحد | هم‌اندازهٔ سیم فاز ورودی واحد تا ۱۶ میلی‌متر مربع |
| تابلو تا پریز | هم‌اندازهٔ سیم فاز همان مدار (۲٫۵ برای پریز) |
| همبندی لوله‌ها | سیم مسی با سطح مقطع مناسب طبق طراحی |
شینهٔ ارت تابلو باید جدا از شینهٔ نول باشد (تابلو برق آپارتمان).
۶. همبندی حمام و لوله‌ها
در حمام، بدنهٔ وان فلزی، لوله‌های فلزی و اجزای فلزی در دسترس به هم و به ارت وصل می‌شوند تا هیچ دو قطعه‌ای ولتاژ متفاوت نداشته باشند. پریزهای حمام باید از نوع مناسب و دور از دوش باشند و حتماً روی محافظ جان باشند (پریز ضدآب حمام و فضای باز).
۷. اندازه‌گیری مقاومت ارت
مقاومت ارت با دستگاه ارت‌سنج و روش سه‌نقطه‌ای اندازه‌گیری میشود: دو میلهٔ کمکی در فاصلهٔ مشخص از الکترود کوبیده می‌شوند و دستگاه مقاومت را نشان می‌دهد. مولتی‌متر معمولی برای این کار مناسب نیست.
- مقدار هدف را طراح یا ناظر طبق مقررات و نوع ساختمان تعیین میکند؛ در پروژه‌ها اغلب مقدارهای چند اهمی خواسته میشود.
- اگر مقاومت زیاد است: الکترود دوم یا میلهٔ اضافه، مادهٔ کاهنده یا عمق بیشتر.
- اندازه‌گیری سالانه، ترجیحاً در تابستان که خاک خشک‌تر است.
۸. نشانه‌های نبود یا خرابی ارت
- احساس گزگز هنگام لمس بدنهٔ لباسشویی، یخچال یا کولر.
- تستر پریز نبود ارت را نشان می‌دهد.
- محافظ جان با وجود نشتی وسیله قطع نمی‌کند، چون جریان راهی به زمین ندارد.
- سوختن مکرر بردهای الکترونیکی پس از رعدوبرق یا نوسان.
- سیم‌کشی قدیمی دوسیمه (نشانه‌های نیاز به تعویض سیم‌کشی).
۹. اشتباهات رایج
| اشتباه | خطر |
|---|---|
| وصل کردن ارت به نول در پریز | بدنه در صورت قطع نول برقدار میشود |
| استفاده از لولهٔ گاز به‌عنوان ارت | خطر جرقه و انفجار |
| ریختن نمک در چاه | خوردگی صفحه و اتصال، افزایش مقاومت در درازمدت |
| اتصال پیچی بدون محافظت در خاک | زنگ‌زدگی و قطع ارت |
| سیم ارت نازک یا قطع شده بین واحدها | ارت روی کاغذ وجود دارد ولی کار نمی‌کند |
| اندازه نگرفتن مقاومت | بی‌خبری از کارکرد سیستم |
۱۰. مثال: ساختمان چهار واحدی قدیمی
- وضعیت: پریزها سه‌خانه ولی ارت به جایی وصل نیست؛ ساکنان از گزگز بدنهٔ لباسشویی شکایت دارند.
- اجرا: چاه ارت در حیاط کنار اتاق کنتور با صفحهٔ مسی و مادهٔ کاهنده؛ هادی مسی تا شینهٔ اصلی.
- از شینهٔ اصلی، سیم ارت جدا تا تابلو هر واحد از داخل داکت رایزر؛ در تابلوها شینهٔ ارت جدا از نول.
- پریزهای آشپزخانه، حمام و لباسشویی ابتدا به ارت وصل شدند؛ بقیه به ترتیب.
- یک محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر برای پریزهای هر واحد.
- اندازه‌گیری مقاومت ارت پس از اجرا و ثبت در دفتر ساختمان؛ گزگز برطرف شد و نشتی لباسشویی با قطع محافظ جان آشکار و تعمیر شد.
خرید از ایمانا
سیم ارت، اتصالات و تجهیزات حفاظتی را در فروشگاه ببینید. اصول کامل ایمنی در راهنمای ایمنی برق خانه و سیم‌کشی در راهنمای سیم‌کشی خانه آمده است.
محصولات مرتبط
پرسش‌های پرتکرار
لولهٔ آب یا گاز را ارت حساب کنیم؟
هرگز لولهٔ گاز. لولهٔ آب امروز اغلب پلیمری است و مسیر مطمئنی نیست؛ لوله‌های فلزی فقط همبندی می‌شوند، نه به‌جای الکترود.
نمک در چاه ارت خوب است؟
مقاومت را موقتاً کم میکند ولی صفحه و اتصالها را میخورد و شسته میشود؛ بنتونیت یا مواد کاهندهٔ استاندارد بهترند.
چاه ارت چقدر عمق دارد؟
تا رسیدن به خاک مرطوب و پایدار؛ در بسیاری از مناطق چند متر. در زمین سنگی یا خشک، چند میله یا ارت فونداسیون بهتر است.
سیم ارت را به نول وصل کنیم؟
نه در پریز یا وسیله؛ این کار در صورت قطع نول، بدنه را برقدار میکند.
ارت آپارتمانی چطور است؟
معمولاً یک سیستم مشترک برای ساختمان با شینهٔ اصلی در اتاق کنتور و سیم ارت جدا تا تابلو هر واحد.
هر چند وقت مقاومت ارت را اندازه بگیریم؟
پس از اجرا و سالی یک بار، ترجیحاً در فصل خشک که مقاومت بیشتر است.